چكيده

    علی‌رغم تمامی پیشرفتها و دستاوردهای نوین بشر امروز در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات، کاغذ هنوز جایگاه سنتی خود را در عرصه­ها و شئون مختلف زندگی حفظ کرده و به عنوان کالایی استراتژیک در سامانه­های اداری، آموزشی، علمی، فرهنگي و اطلاع­رسانی جوامع بشری نقش بی­بدیلي ایفا می­کند. وابستگی صنایع تولید کاغذ کشور به درختان جنگلی به عنوان منبع اصلی تأمین ماده اولیه، کمبود منابع جنگلی و فقر سرانه جنگل در کشور از و میزان تقاضا و نیاز فزاینده کشور به کاغذ، لزوم معرفي و به كار­گيري منابع جدید و قابل اتکاء و یا لااقل تأمین بخشی از مواد اولیه مصرفی صنایع کاغذ­سازی از منابع غیر­جنگلی به سهم خود می­تواند نقشی به­سزا در حفظ و صیانت از جنگلها داشته باشد. با توجه به اينكه در حال حاضر  با احتساب ميزان مصرف سرانه 17 كيلوگرم، تقاضا براي انواع كاغذ در كشور بيش از يك ميليون تن بوده و ظرفيت بالفعل كارخانه‌هاي توليد انواع كاغذ در حدود 400 هزار تن مي­باشد كمبود 700 هزار تني فعلي، عمدتاً از طريق واردات تامين مي‌گردد لذا در اين مقاله ضمن مروري بر توان بالقوه كاغدهاي باطله توليد شده كه بدون فراوري مجدد همراه با زباله‌ها دفن مي‌شوند، جوانب مختلف، مسائل اجرایی، مسائل اقتصادی، فنی و تکنیکی جمع­آوری و بازیافت کاغذ باطله، به عنوان اقدامی موثر در جهت اصلاح الگوی مصرف مواد اولیه سلولزی کارخانه­هاي کاغذ­سازی مورد کنکاش و بررسی قرار گرفته و در انتها نیز به عنوان رویکردی نوین، پیشنهاد شده، با تأسیس سازمانهای مردم نهاد (NGO) و حمایت از تشکلهای فعال موجود در زمینه محیط زیست و بازیافت، بستر فرهنگي لازم جهت ایجاد تغییرات و اصلاح الگوی مصرف مواد اولیه سلولزی، در کارخانه­هاي کاغذ­سازی کشور فراهم و تقویت گردد.

كلمات کلیدی

              اصلاح الگوی مصرف –  مديريت منابع طبيعي– بازیافت کاغذ  –  مواد اولیه صنایع کاغذ -  NGO

1.       مقدمه

1.1.  رابطه تولید و مصرف کاغذ با توسعه جوامع

برای ورود به بحث لازم است در ابتدا تعریفی از توسعه پایدار داشته باشیم، توسعه پایدار مفهومی کلی و جامع است که تعاریف بسیاری از آن ارائه شده ولی به اعتفاد صاحبنظران و در تمامی این تعاریف ، توسعه پایدار، مدیریت بر تمامی منابع تجدید شونده را در بر می گیرد؛ که اساس و بنیان آن حمایت از اکوسیستم و در عین حال تامین مستمر نیازهای بشر است به نحوی که ضمن رفع نیازهای نسل حاضر و آینده، هماهنگی و توازن لازم با محیط زیست و اکوسیستم را نیز فراهم آورد. به بیان دیگر توسعه پايدار فرايندي است كه سياست هاي اقتصادي، اجتماعي، زيست محيطي، كالبدي، مالي، تجاري، انرژي، كشاورزي، صنعتي و همه سياست هاي ديگر چنان در آن طراحي شده باشد كه موجب توسعه‌اي شود كه از نظر اقتصادي، اجتماعي و بوم‌شناسي پايدار باشد لذا مديريت و حفاظت منابع طبيعي، به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین محورهای توسعه پايدار قلمداد می گردد. به‌نظر می‌رسد در کشور ما نیز همچون کشورهایی که در مسیر توسعه قرار گرفته‌اند و یا اساسا جزو کشورهای توسعه یافته تلقی می‌شوند ، لازم است که توجه ویژه‌ای به تولیدات داخلی و اتکاء کشور به محصولات داخلي معطوف داشت اين امر خصوصا در مورد كالايي استراتژيك همچون کاغذ اهميتي مضاعف مي‌يابد

 نتايج تحقیقات حاكي از آن است كه بخش قابل ملاحظه‌اي از تغييرات مصرف سرانه كاغذ توسط تولید ناخالص ملی (GNP) سرانه توضيح داده مي شود به این ترتیب که  يك دلار افزايش در GNP سرانه، حدود 9 گرم افزايش در ميانگين مصرف سرانه كاغذ را در پی خواهد داشت[1].

كاغذ به سبب نقش ديرينه و اساسي خود در انتقال آموخته‌ها و دانسته‌ها سهمي به سزا در ارتقاء سطح فرهنگي جوامع خواهد داشت، باید اذعان داشت که امروزه علیرغم تمامی پیشرفتها و دستاوردهای نوین بشر در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات که در سالهای اخیر رشد شتابانی نیز داشته است کاغذ هنوز علاوه بر اینکه جایگاه سنتی و نقش بی بدیل خود را در عرصه علم و فرهنگ و اجتماع حفظ کرده است به عنوان کالایی استراتژیک در سیستمهای آموزشی ، اداری ، کشورها و نیز گسترش دامنه های فرهنگ و اطلاع رسانی نقشی بی بدیل را ایفا می کند و آنچنان که آمارها بیان می کنند میزان تقاضا ، تولید و مصرف کاغذ در جهان متناسب با رشد و توسعه جوامع روند افزایشی خود را حفظ کرده است. امروزه میزان مصرف سرانه انواع كاغذ و مقوا يكي از شاخص هاي ارزیابی توسعه کشورها تلقی می شود [2].

2.1.   میزان تولید خمیر و کاغذ و مصرف كاغذ باطله در جهان

       نگاهی گذرا به وضعیت تولید کاغذ در جهان نشان می دهد که در سال 1990 تولید جهانی خمیر وکاغذ 237 میلیون تن و مصرف كاغذ باطله ، 85 ميليون تن[18]. در سال 1997، نرخ مصرف كاغذهاي بازيافتي در12 كشور عمده توليد كننده كاغذ در دنيا بدين ترتيب است: كره 73%، انگلستان 72%،آلمان 60%، ژاپن 54%،ايتاليا49%، فرانسه 49%، آمريكا 39%، چين 38%، برزيل 34%، كانادا 24%، سوئد 17% و فنلاند 5%. اين كشورها در مجموع، 80% توليد جهاني كاغذ در سال 1997 را به عهده داشته اند و به طور همزمان حدود 80% حجم كاغذهاي بازيافتي در دنيا را مصرف كرده اند. در سال 2000 ، توليد جهاني خمير و كاغذ 307 ميليون تن و مصرف كاغذ باطله138 ميليون تن بوده است [19]. آنالیزها همچنین نشان می دهد که با ادامه رشد فعلی، نیاز است که تا سال 2010  تقریبا منایع جنگلی دو برابر گردند که بدون یک برنامه وسیع جنگل کاری و نهال کاری، امری دست نیافتنی به نظر می رسد. افزون بر این واقعیت فشارهای مردم و نهادهای زیست محیطی در جهت حفاظت از جنگل ها، استفاده از منابع فیبر جایگزین غیر جنگلی را جهت تهیه خمیر و کاغذ اجتناب ناپذیر خواهد کرد[3].

3.1.   وضعیت فعلی منابع تامین مواد اولیه صنایع کاغذ کشور

در سالهای اخیر از طرفی به دلیل رشد فزاینده جمعیت و به تبع آن افزایش میزان تقاضا و از طرف دیگر کاهش شدید منایع جنگلی  صنایع تولید خمیر و کاغذ کشور که برای تامین مواد اولیه خود به درختان جنگلی وابسته اند- به دلیل رو به زوال بودن جنگلها و منابع چوبی -  با مشکلاتی جدی  در تامین مواد اولیه سلولزی مواجه هستند.

 در حال حاضر مهم ترين مواد اوليه ليگنوسلولزي قابل استفاده در صنايع سلولزي كشور عبارتند از : جنگل هاي صنعتي و تجاري شمال، زراعت چوب و جنگل هاي دست كاشت، بازيافت كاغذ و پسماندهاي كشاورزي که در این میان منابع جنگلی بیشترین سهم و خمیرهای الیاف بلند وارداتی و پسماند کشاورزی نیشکر ( باگاس ) و سپس سایر منابع در رتبه های بعدی قرار می گیرند. [4]

2.   میزان تولید و مصرف کاغذ در ایران

کارخانه های تولید کننده انواع کاغذ در کشور عبارتند از: كاغذ چاپ و تحرير و روزنامه با ظرفيت اسمي 208 هزار تن در سال توسط شركتهاي كاغذ پارس ، چوب و كاغذ مازندران، كاغذ غرب و كاربن لس، كاغذهاي صنعتي و بسته بندي با ظرفيت 530 هزار تن در سال توسط كارخانه هاي چوكا، كهريزك و كاوه ، ايران پاپيروس، چوب و كاغذ مازندران ، پارت و فارس كاغذ، اشتهارد تهران و مقواسازان متفرقه و كاغذهاي بهداشتي با ظرفيت اسمي 35 هزارتن در سال توسط كارخانه هاي لطيف، حرير خوزستان و نوظهور توليد مي گردد[1].

         متاسفانه آمار رسمی ميزان مصرف سالانه كاغذ در ايران در دست نیست، آمارهای غیر رسمی مقدار مصرف انواع کاغذ و فرآورده های کاغذی را يك تا یک و نيم ميليون تن برآورد کرده اند كه تنها 30 درصد ‌آن توليد داخل است؛ مطابق آمار گمرکات کشور ارزش واردات انواع کاغذ در هفت ماهه ابتدای سال 87 نسبت به مدت مشابه سال 86، حدود 5/16 درصد افزایش یافته در حالی که طی همین مدت بیش از 32 درصد ارزش صادرات آن کاهش یافت، همچنین در هفت ماهه ابتدای سال 87 ، 560 میلیون و 989 هزار و 541 کیلوگرم کاغذ به ارزش 631 میلیون و 657 هزار و 12 دلار جهت انواع مصرف به کشور وارد شد. این میزان در هفت ماهه ابتدای سال 86، 566 میلیون و 859 هزار و 624 کیلوگرم به ارزش 541 میلیون و 979 هزار و 673 دلار بود که اگرچه به لحاظ وزن شش میلیون کیلوگرم کاهش یافته اما به لحاظ ارزش 5/16 درصد افزایش نشان می دهد[4].بر اساس آمار سازمان جهاني خواربار و كشاورزي در سال 2002 ميلادي ، مصرف سرانه كاغذ و مقوا در آمريكا، كانادا، ژاپن، آلمان، و كره جنوبي به تيب 54/307 ،44/281 ،66/249 ،47/219 ،16/172 كيلو گرم و در كشورهاي تركيه ، عربستان سعودي، مصر و پاكستان به ترتيب 39/35 ،97/19 ،24/13 ،88/8 كيلوگرم بوده است[4]. مصرف سرانه كاغذ و مقوا در ايران 15 تا 16 كيلوگرم است. با توجه به افزايش جمعيت كشور و افزايش مصرف فراورده هاي كاغذي انتظار مي رود كه در طي سال هاي آتي نیز تقاضا برای انواع فرآورده هاي كاغذي افزايش يابد. [5]

جدول1 : وضعيت ماده اوليه در كارخانجات خمير و كاغذ كشور سال 86 [5]

 3. کمبود منابع جنگلی و چوبی

کمبود منابع جنگلی و چوبی در کشور ما حقیقتی تلخ و انکار ناپذیر است که به تبع آن کاهش ظرفیت تولید و حتی در موارد متعددی تعطیلی کارخانجات صنایع چوب را درسالهای اخیر در پی داشته است، بر اساس مطالعات صورت گرفته، ارزش زيست محيطي جنگلها تا 400 برابر ارزش آنها در توليد چوب است[7]. مطابق با آمار سازمان جنگلها بهره برداري از جنگلهاي شمال طي ده سال گذشته از 2 ميليون و 200 هزار متر به كمتر از يك ميليون مترمكعب رسيده و این به معنی كاهش پنجاه درصدی در عرضه چوب به بازار مصرف است[8]. با نگاهی به وضعیت جنگلهای شمال کشور - که تنها 5 .7% از مساحت کشور را در برمی گیرد. و با همین وضعیت اصلی ترین منبع داخلی تامین چوب آلات و مواد اولیه مصنوعات چوبی و کاغذی است-  حساسیت و آسیب پذیری آن به وضوح نمایان شده و لزوم یافتن جایگزینی مناسب و اتکا به سایر منابع و مواد برای صنعت چوب خود نمائی می کند.

4.  بازیافت کاغذ

4.1.  تعریف بازیافت کاغذ

به هر فرآيندي كه بتواند يك محصول مصرف شده را به عنوان بخشي از ماده اوليه مورد نياز، مجددا به خط توليد همان محصول يا محصول جديد برگرداند.

4.2.   منافع اقتصادی بازیافت کاغذ در مقايسه با دفن

•      كاهش حجم زباله تا 50% جهت دفن و جمع آوري زباله و در نتيجه كاهش هزينه هاي مديريت مواد زائدجامد

•      ، 74% كاهش بار آلودگي هوا و 35% كاهش آلودگي آب و 58% كاهش آلودگي آب مصرفي

•      كاهش هزينه در سيستم هاي جمع آوري زباله و صرفه جويي در تامين محل هاي دفن و هزينه پرسنلي

•      كمك مستقيم به سيستم جمع آوري و دفع زباله هاي توليدي

•   در محل دفن كاغذ و مقوا گاز متان توليد ميشود كه در شمار گازهاي گلخانه اي قرار دارد و با پديده گرمايش جهاني در ارتباط است. همچنين كاهش حمل و نقل ناشي از بازيافت باعث كاهش مصرف سوختهاي فسيلي و كاهش انتشار دي اكسيد كربن در جو ميشود[9].

4.3.   میزان تولید کاغذ باطله در کشور

روزانه 750 تن كاغذ به همراه زباله هاي تهران دفن مي گردد كه معادل قطع 12 تا 18 هزار اصله درخت تنومند جنگلي است .  ميزان مصرف كاغذ در ايران حدود 520 هزارتن در سال است كه از اين رقم 220 هزارتن، كاغذ چاپ و تحرير، 60 هزارتن كاغذ روزنامه و ما بقي ساير كاغذهاي مورد نياز را تشكيل مي دهد. دست كم سالانه 84 ميليارد ريال خسارت به اقتصاد كشور از طريق دورريز مواد كاغذي و دفن زباله هاي مربوطه وارد مي شود.( امور HSEQ شركت مهندسي و توسعه گاز ايران، پيام زيستي محيطي شماره 2). طبق آمارهاي سازمان بازيافت شهرداري اصفهان ميزان زباله هاي خشك جمع آوري شده در طرح تفكيك از مبداء از درب منازل، ادارات، مدارس و سازمانها در سال 1385 معادل 8707 تن گزارش شده است. در بين اجزاي بازيافتي كاغذ و مقوا با مقدار 14/3827تن (معادل 44 درصد كل زباله خشك بازيافتي جمع اوري شده) بيشترين ماده بازيافتي جمع آوري شده در طرح تفكيك از مبداء ، از نظر درصد وزني در اين سال كاغذ و مقوا بوده است.

بر اساس آمارهاي موجود، روزانه در حدود 5/3  ميليون تن زباله در سراسر دنيا توليد مي‌شود که سهم کشور ما در توليد آن در حدود40  هزار تن در روز است. بر اساس آمارهاي موجود در سال 1378ميزان سرانه توليد زباله شهري در ايران حدود 820 گرم بوده است و در مجموع در شهرهاي کشور ما در حدود 32 هزار تن زباله در روز توليد شده است.[10]

بر اساس نتايج آناليز فيزيكي زباله هاي شهري در ايران به طور متوسط حدود 9/10 % از اين زباله ها را كاغذ و مقوا تشكيل مي دهد. تحقيقات انجام شده در كشور نشان مي دهد كه فقط با بازيافت 25% كاغذ و مقواي موجود در زباله هاي توليدي مي توان سالانه 100 هزار تن كاغذ بازيافتي بدست آورد اين فعاليت به مفهوم تداوم حيات 1700000 اصله درخت در سال است[9].

5.   جمع آوری و تفکیک کاغذهای باطله

5.1.  اهمیت مساله جمع آوری

 به دلیل پراکندگی مکانی و زمانی ولزوم یافتن ساز وکارهاي مناسب خصوصا در کلانشهر ها، جمع آوري كاغذ و مقواي باطله، به لحاظ اقتصادي وزيست محيطي، امري اجتناب ناپذير مي باشد. در كشورهاي صنعتي، فرآيند جمع آوري كاغذهاي باطله به صورتي سازمان دهي شده است كه از همان ابتدا از ورود كاغذهاي مصرف شده به چرخه زباله جلوگيري مي شود. اما در كشورهاي جهان سوم، با وجود دانش فني كافي، به دلايل گوناگون از جمله ،  فقدان سازمان هاي نظم دهنده، نداشتن احساس مسئوليت صاحبان حرفه هاي مختلف در قبال مسئله بازيافت، مشكلات دست و پا گير اداري و بعضا ناآگاهي عمومي مردم، اين فرآيند از نظر اقتصادي، بهداشتي و زيست محيطي به خوبي انجام نمي شود و توجه به امر جمع آوري صحيح كاغذ هاي باطله را ضروري مي سازد. با توجه به وجود مواد با ارزش در تركيب پسماندهاي جامد شهري، كه گاهي از آن به عنوان طلاي كثيف ياد مي شود، متاسفانه جهت جمع آوري آنها هزينه هاي زيادي به شهرداري تحميل مي شود(75 تا 80%) و غالبا اين پسماندها، كه مي توان با اعمال برنامه ريزي صحيح و فني مبتني بر اطلاعات دقيق و قابل اطمينان، نسبت به بازيافت آنها اقدام كرد، در زمين دفن مي گردند[11].

مهمترين دلايل اهميت و لزوم جمع آوري صحيح:

•      كاهش مخارج بازيافت و مشكلات زيست محيطي ناشي از دفع بي رويه اين مواد

•      كاهش هزينه هاي دفن مواد زائد و پيامدهاي ناشي از آن

•      استفاده بهينه از منابع اوليه و جلوگيري از پراكندگي و هدررفت مواد زايد با ارزش

•      توليد اقتصادي محصولات مشابه يا جديد به لحاظ نوع مصرف

5.2.   مساله تفکیک

مساله تفکیک بزرگترین چالش پیش رو و هزینه بر ترین بخش فرآیند بازیافت خصوصا در مورد کاغذ که در صورت آمیخته شدن با زباله های تر تقریبا قابلیت بازیافت را از دست می دهند.

5.3.   تفکیک از مبدا

تفکیک از مبدا بهترین روش برای تفکیک و جمع آوری زباله های کاغذی در جامعه مي باشد؛ تفكيك زباله‌هاي كاغذي از ساير مواد زائد، در برگيرنده منافع اقتصادي و زيست محيطي زيادي است. در كشور ما با وجود 20% مواد بازيافتي از قبيل كاغذ، كارتن، پلاستيك، شيشه و فلزات و نيز حدود 70% مواد قابل كمپوست، اتخاذ سيستم بازيافت از مبداء يك تحول اساسي در مديريت مواد زائد جامد خواهد بود.  با استناد به ماده 4 آئين نامه اجرائي قانون مديريت پسماندها مصوب سال 1384 هيات محترم دولت مبني بر جمع آوري تفكيك شده پسماند عادي توسط مديريت اجرائي پسماند در شهرهاي بزرگ با جمعيت بيش از يك ميليون نفر تا سال 1390، ضرورت اجراي طرح تفكيك از مبدا يا بازيافت در كليه شهرها مشخص خواهد شد. تجربه شهرهاي بزرگ كشور مثل اصفهان و تهران در اين زمينه با توجه به موقعيت جغرافيايي، فرهنگي و مذهبي هر شهر مي تواند به عنوان يك خط راهنما عمل كرده و از تكرار تجربه هاي ناموفق جلوگيري نمايد. از جمله ضروريات اجراي طرح تفكيك زباله از مبدا، وجود ظرف ويژه جهت نگهداري مواد قابل بازيافت در منازل، مجتمع هاي مسكوني، ادارات، بانكها و ... ، احداث ايستگاه هاي ثابت جمع آوري و اطلاع رساني در مناطق مختلف شهر، ارائه هدايا و جزوات آموزشي مي باشد[12].

موفقيت‌ انجام پروژه هاي تفکيک در مبدا (که معمولا به عنوان پروژه هاي ملي، زيربنايي وبنيادي هر کشور مطرح ميباشند) نياز  به‌ شناخت‌ شرايط‌ اجتماعي‌ ـ اقتصادي‌ مردم ( به عنوان توليد كنندگان مواد زائد جامد) و ارائه‌ آموزشها و راهكارهاي‌ متناسب‌ با خواستها و نيازهاي‌ آنها دارد. در انجام موفقيت‌آميز عمليات تفکيک از مبدأ، جلب همكاري توليدكنندگان زباله اعم از مراكز مسكوني، ادارات، و... بسيار مهم است. لذا آموزش صحيح و تخصصي  نقش بسيار مهمي در موفقيت اينگونه پروژه ها دارد. بدون انجام آموزش صحيح مردم در اينگونه پروژه ها، عملا بازدهي طرح تفکيک در مبدا  بالا نخواهدبود. نوع و محتوای آموزش بستگي به نوع و هدف طرح خواهد داشت. به عنوان نمونه اگر هدف طرح توليد کود گياهي (کمپوست) از زباله شهر ( مثلا تهران) باشد، از شهروندان خواسته خواهد شد تا زباله ها را در دو ظرف «زباله‌هاي فاسد شدني» و «زباله هاي فاسد نشدني» تفكيك نمايند. در اين خصوص پروژه هاي متعددي در رابطه با بازيافت  اجزای با ارزش زباله در مبدا در شهرهاي مختلف کشور از جمله در شهر تهران تعريف شده و به اجرا در آمده که متاسفانه بسياري از آنها با موفقيت چنداني همراه نشده است. به نظر مي‌رسد عدم مديريت بهينه خصوصا در زمينه آموزش صحيح و اصولي، که منجر به عدم آگاهي عوام مردم مي‌گردد، يکي از عوامل مهم در موفقيت نبودن اين پروژه‌ها بوده است. واضح است كه آموزش مبتدي تفكيك زباله ها، به زمان نياز دارد اما اثربخشي آن بر مشاركت مردم در اين زمينه در كشورهاي پيشرفته اثبات شده است.

5.3.1.   نقش شهروندان و اهمیت فرهنگ‌سازی در موفقیت طرح های بازیافت و تفکیک از مبدا

در كشور ما افزايش روزافزون جمعيت و گسترش مداوم شهرها از يك سو و ازدياد و توسعه فعاليت هاي صنعتي، تجاري و خدماتي از سوي ديگر، منجر به توليد مقادير زيادي مواد زائد جامد در شهرها شده و هر چند تاكنون، در اين رابطه كارهاي متعددي انجام گرفته ولي در برنامه ريزيهاي مربوط به مديريت صحيح مواد زائد؛ عنصر اصلي آن،يعني  شهروندان فراموش شده است. با وجود تلاشهاي گوناگون شهرداريها- به عنوان متوليان امر- متاسفانه امروزه زائدات جامد توليد شده، همچون عنصري زنده در شهرها به چشم مي خورد و حتي به رغم توسعه تكنولوژي و پيشرفت فناوري، نه تنها از شدت اين معضل كاسته نشده، بلكه روز به روز بر وسعت آن نيز افزوده مي شود.

در سيستم مديريت پسماندهاي جامد، جهت كاهش حجم پسماند توليدي و بازيافت آن، اطلاع از تركيب فيزيكي و شيميايي پسماندها جهت تعيين نحوه كاهش و نوع فرآبند بازيافت مورد نياز و نيز بررسي دقيق و جامع خصوصيات فيزيكي و شيميايي پسماند امري ضروري است. آگاهي عمومي شهروند و نقش مهمي كه مي تواند در اين راستا داشته باشد قابل توجه است.

5.4.   روشهای فرهنگ‌سازی

برنامه ريزي براي بازيافت بدون وجود يك سيستم مديريت پسماند امكان پذير نمي باشد لذا ابتدا بايستي يك طراحي مفهومي سيستم مديريت يازيافت صورت بگيرد و سپس برنامه هاي بازيافت و تفكيك از مبدا را ايجاد نمود. امروزه سيستم هاي مديريت زايدات از دو بخش عناصر موظف و امور پشتيباني تشكيل شده اند. عناصر موظف در مديريت جامع زايدات شامل هشت عنصر مي باشد. كاهش در مبدا، توليد، پردازش در محل، جمع آوري، حمل و نقل، بازيافت، دفع و مراقبت هاي بعد از دفع . عناصر موظف يك سيستم جامع مديريت زايدات را تشكيل مي دهند. البته شكل‌گيري اين عناصر نياز به زمان و رشد همه جانبه در زمينه هاي مختلف دارد.  اطلاع رساني، فرهنگ‌سازي و آموزش مردم در پيشبرد برنامه هاي تفكيك از مبدا حائز اهميت است[13]. رسانه‌های جمعی، آموزشهای نظام مند در مدارس و ادارات، طراحی برنامه هایی به جهت تشویق شهروندان از جمله اهدای هدایای تبلیغاتی و فرهنگی مثل کتاب – بن خرید محصولات فرهنگی در مقابل تحویل حجم مشخصی از کاغذ باطله و... قرعه کشی و اهدای جوایز به شهروندانی که در زمینه بازیافت کاغذ بیشترین فعالیت و نقش مثبت را داشته اند. برگزاري جشنواره ها و نمايشنامه هاي جذاب آموزشي.

5. 5.   راهکارهای اجرایی مناسب

تاسيس NGOها در سطح منطقه‌اي و دانشگاه‌ها در زمينه هاي اجرايي نظير ايجاد صنايع بازيافتي و دفع مي توانند نقش داشته باشند. اقدامات عملی شهرداریها و سازمانهای متولی جمع آوری و بازیافت زباله بیشترین تاثیر را در موفقیت طرحهای مبتنی بر بازیافت دارد. تهیه و تحویل ظروف و کیسه های مخصوص با رنگ مشخص به منازل شهروندان، اختصاص سطلهای مخصوص کاغذ باطله و زباله های خشک و تر به صورت مجزا  در مکانهای عمومی شلوغ مراکز تفریحی، اقامتی و مجتمع های مسکونی و اداری، ايجاد ايستگاه هاي جمع آوري و ارائه همزمان هدايا و بروشورهاي آموزشي ، اخذ هزينه جمع آوري پسماند تر نيز باعث تشويق شهروندان به تفكيك پسماند عادي خواهد شد.

 راهكارهاي مربوط به مسئولين: حمایت از کارخانجات مصرف کننده مواد اولیه بازیافتی، عدم صدور مجوز برای تاسیس کارخانجات جدیدی که لااقل بخشی از ماده اولیه مصرفی خود را از منابع بازیافتی تامین نخواهند کرد. بهبود نحوه سياستگذاری وبرنامه ريزي کوتاه مدت و بلند مدت، استفاده از تجربيات شهرهاي پرجمعيت دنيا (مانند توکيو) که موفقيتهای قابل توجهی در زمينه مديريت شهري داشته اند مي تواند راهگشاي برنامه ريزان و مديران کلانشهرها  کشورهاي در حال توسعه باشد.

راهكارهاي مربوط به صنایع: استفاده از تكنولوژي پيشرفته و ماشين آلات مدرن جهت بازيافت بهينه مواد زائد سلولزي، توسعه و بهبود روشهاي جمع آوري، تفكيك و بازيافت كاغذهاي باطله، آگاهي از امتيازات استفاده از مواد اوليه بازيافتي، استانداردسازي سيستم هاي كنترل كيفيت كاغذهاي باطله در صنايع بازيافت كاغذ در كشور

6.   مسایل تکنیکی واقتصادی بازیافت کاغذ

6 .1.   مساله خروج مواد آلاينده

مهم ترين ويژگي منفي كاغذ و مقواي باطله وجود مواد آلاينده از جمله، جوهرها، چسب ها، پلاستيك، فلزات و ساير مواد غير قابل بازيافت، مي باشد. اين آلاينده ها باعث بروز مشكلات متعددي در ماشين كاغذ سازي شده و اثرات منفي زيادي در مراحل بازيافت و كيفيت محصول نهايي مي گذارند، لذا اساس و پايه بازيافت بهينه، جداسازي و خالص سازي آلاينده ها است كه امروزه  با روشهاي نوين و تكنولوژي پيشرفته انجام مي شود. مركب زدايي كاغذ از لحاظ اقتصادي و زيست محيطي طبق آمار ارائه شده، براي كشور اهميت زيادي دارد و لذا توجه به اين صنعت توسط متخصصين رشته هاي فرآوري، متالورژي، و مهندسي صنايع خمير و كاغذ  ضروري است. امروزه با توسعه صنعت فرآوري مواد معدني در داخل كشور، برخي از ماشين آلات اين صنعت كه مربوط به صنعت بازيافت مواد هم مي باشند، قابل ساخت و عرضه است. به منظور مركب زدايي كاغذ از روش هاي شناورسازي و شستشو، روش هاي سلولزي و از تكنولوژي آنزيم در فرآوري خمير و كاغذ باطله استفاده مي شود [14]..

6.2.   محدودیتهای تولید محصول از خمیر بازیافتی

تفاوت هاي زيادي كه الياف خمير بازيافتي با الياف خمير دست اول (بكر) دارند، موجب محدوديت مصرف الياف بازيافتي، چه به صورت خالص و يا مخلوط با خمير بكر، براي توليد كاغذ مي شود.

مهمترين تفاوت ها و محدوديت ها ي الياف بازيافتي در مقايسه با الياف دست اول به شرح زير مي باشد:

•      نوع و منشاء خمير بازيافتي به لحاظ فرآيند توليد اوليه (مكانيك يا شيميايي)، و متفاوت بودن تاثير بازيافت روي آنها در مقياس آزمايشگاهي. به طور كلي بازيافت باعث كاهش مقاومت هاي فيزيكي و مكانيكي الياف و نيزكاهش  اتصالات بين آنها  مي شود و با افزايش دفعات بازيابي الياف، ميزان كاهش خواص مذكور نيز بيشتر خواهد شد. اما تاثير آن بر خميرهاي مكانيكي و شيميايي متفاوت است. بر خميرهاي مكانيكي باعث افزايش مقاومت كاغذ حاصله مي گردد اما بر خميرهاي شيميايي باعث كاهش مقاومت كاغذ حاصله است. منشاء علت اين امر تغييرات ظرفيت ايجاد اتصال الياف به دليل عوامل فيزيكي مثل كاهش انعطاف پذيري الياف و حذف همي سلولزها از سطح الياف  مي باشد. الياف خمير مكانيكي به شكل پهن و مسطح در مي آيند ولي تقريبا تمامي الياف شيميايي بعد از اولين چرخه بازيافت، به صورت فروريخته و صاف در مي آيند.   

•      وجود لكه هاي مركب و كم بودن درجه شفافيت در خميرهاي جوهر زدايي شده رنگبري نشده، مهمترين تفاوت الياف خميرهاي بازيافتي و بكر در مقياس صنعتي مي باشد.

•      كهنه شدن كاغذهاي باطله در اثر مرور زمان باعث كاهش درجه شفافيت خمير بازيافتي حاصل مي شود.

•      تنوع كاغذهاي باطله و فقدان يكنواختي در آنها به دليل نسبت متغير خميرهاي شيميايي و مكانيكي، وجود مواد آلاينده، تاثير زيادي بر چگونگي استفاده از اين كاغذها دارد.

•      وجود مواد آلاينده در خمير بازيافتي و تاثير آنها بر تجهيزات كاغذسازي و خواص كيفي كاغذ حاصله  [15].

6.4.   فرایند بازیافت کاغذ  

اهداف اوليه در بازيافت رنگبري الياف و حذف ذرات مركب و ديگر آلاينده ها از الياف ضمن ثابت نگهداشتن و حتي بهبود خواص مقاومتي و ظاهري الياف سلولز مي باشد.

مراحل اجرايي بازيافت كاغذ

•      تفكيك از مبدا توسط ساكنين و يا افراد مجاز و غير مجاز در محل توليد زباله

•      تفكيك در كارخانه بازيافت با روش سنتي يا صرف نيروي انساني و سيستم هاي مكانيزه مانند تسمه نقاله، آهن ربا، تونل باد و ... متناسب با نوع، اندازه و جنس كاغذ مورد بازيافت تنظيم مي گردد.

•      ذخيره سازي مواد خام و آماده سازي آنها

•      دوباره خميرسازي كاغذ باطله در يك پالپر با درصد خشكي 4 تا 8% ، خروج آشغال‌ها "سيم و طناب"  از دوغاب  

•      غربال كردن به منظور  جداسازي آشغال هاي نسبتا درشت با غربالهاي درشت و حذف چسب و ساير آلاينده ها

•      پاك سازي و حذف ذرات ريز آلاينده ها با تميزكننده هاي گريز از مركز. با ساتريفيوژ كردن دوغاب، آلودگي هاي سنگين(شن و آشغال)  به سوي بيرون و دور از خمير رانده مي شوند..

•      پراكنده سازي به منظور آزاد سازي ذرات مركب از الياف و خرد شدن ذرات درشت مركب و تبديل به اندازه لازم جهت حذف بهتر با استفاده از پراكنده ساز 

•      مركب زدايي و حذف ذرات درشت مركب(بيشتر از 20 ميكرومتر) با روش شستشو و  ذرات ريز مركب(كمتر از 20 ميكرومتر) با روش شناور سازي با هدف افزايش درجه روشني خمير حاصله  با استفاده از صابون ها و مواد شيميايي فعال سطحي  مانند پراكنده سازها و جمع كنند‌ها.

•      رنگبري الياف بازيافتي به منظور برآورده نمودن نياز كيفي كاغذ حاصله با مواد شيميايي اكسيد كننده مانند پراكسيد هيدرژن، اكسيژن و اوزون و مواد شيميايي احيا كننده مانند هيپوكلريت سديم

•      توليد و شكل گيري كاغذ توسط ماشين كاغذ [16].

ميزان مصرف مواد شيميايي مانند عوامل آهاردهي و پركننده هاي كاغذ در زمان استفاده از كاغذهاي باطله براي توليد مجدد كاغذ تقريبا به صفر مي رسد زيرا اين مواد در اولين چرخه توليد در اين نوع كاغذها وجود دارند بنابراين در فرآيند بازيافت مرحله آهارزني وجود ندارد و به تبع آن آلودگي هاي شيميايي ناشي از مصرف مواد شيميايي و هزينه تصفيه پساب، كاهش مي يابد. البته مواد چسبناك و رزيني روي پارچه‌هاي آبگيري، پرس و سطح استوانه‌هاي خشك كن رسوب مي كنند. لكه‌هاي مركب و ساير مواد كثيف و براقيت پائين، مشكلاتي هستند كه در كاغذ سفيد قابل قبول نيستند. در نتيجه، در تهيه كاغذهاي بسيار مرغوب، استفاده از الياف بازيافتي به صلاح نيست. ميزان پالايش الياف بازيافتي بسياركمتر از پالايش الياف دست اول است زيرا قبلا يك بار، آماده سازي روي آنها انجام شده است [17].  

6 .5.   تبعات اقتصادی استفاده از خمیر بازیافتی در تولید کاغذ

•      صرفه جويي در مصرف انرژي64%به جهت حذف مراحل شستشو، خرد كردن و پخت چيپس ها، نياز به پالايش كمتر براي توليد خمير كاغذ.

•      در كارخانه هايي كه از كاغذ بازيافتي استفاده مي كنند ميزان مصرف انرژي 40 % كمتر از كارخانه هايي است كه از چوب استفاده مي‌كنند. همچنين براي توليد يك تن كاغذ از الوار تازه معادل GJ 20 انرژي مورد نيار است. [9] بازيافت يك تن كاغذ مساوي است با صرفه جويي در 1300 ليتر مواد نفتي است.

•      صرفه جويي در مصرف آب و امكان استفاده از تكنولوژي سيستم‌هاي بسته بدون توليد پساب. براي توليد يك تن از چوب به 300000 ليتر آب نياز مي‌باشد كه در ‌صورت استفاده از كاغذ بازيافتي اين ميزان60 % كاهش مي‌يابد. [9]   

•      صرفه جويي در مصرف مواد شيميايي و به تبع آن كاهش آلودگي‌هاي زيست محيطي و كاهش هزينه‌هاي تصفيه پساب حاصل از توليد كاغذ

•      هدر نرفتن صنايع سلولزي و جلوگيري از مصرف بي رويه چوب و كاهش قطع درختان به همراه افزايش   فرصت تجديد حيات عرصه هاي جنگلي عريان شده و احياي بهتر فضاي سبز

•      تقويت بنيه اقتصادي كشور از طريق كاهش هزينه واردات و جلوگيري از صدور ارز به خارج از كشور

7.   بحث و نتیجه گیری

    واقعیت آن است كه كشور ما به سبب موقعیت منحصر به‌فرد از نظر تنوع زیستی و اكوسیستمی، دارا بودن اقلیم‌های گوناگون و... محیط زیستی بسیار غنی و در عین حال حساس دارد و شاید بیش از هر جای دیگر دنیا نیازمند مشاركت و حمایت‌های مردمی بویژه از طریق سازمان‌های غیردولتی باشد. خاصه اگر به این نكته توجه شود كه حفاظت از محیط زیست غنی ایران نه‌تنها خارج از توان دولت است بلكه به‌طریق اولی، چند سازمان انگشت‌شمار نیز هرگز قادر نخواهند بود به‌تنهایی از این گستره پهناور محافظت كنند. به‌طور كلی عملكرد نهادهای دولتی در حوزه منابع طبيعي و محیط‌زیست تاكنون نشان داده است كه نه‌تنها این نهادها به‌تنهایی قادر به حفظ عرصه‌های زیست‌محیطی نیستند بلكه بر كار خود آنها نیز باید نظارتی جدی و همه‌جانبه وجود داشته باشد و به‌نظر می‌رسد صالح‌ترین مرجع در این خصوص، مردم باشند ماده 104 قانون برنامه سوم نیز در بند ب چنین می‌گوید: « به‌ منظور تقویت‌ و پشتیبانی‌ از «سازما‌ن‌های‌ غیردولتی‌ حامی‌ محیط‌زیست‌ و منابع‌ طبیعی‌»، كمك‌های‌ مالی‌ اشخاص‌ حقیقی‌ و حقوقی‌ به‌ این‌ سازمان‌ها به‌ عنوان‌ هزینه قابل‌ قبول‌ تلقی‌ می‌شود. این‌ كمك‌ها كه‌ به‌ حساب‌ خاصی‌ در خزانه‌ واریز می‌گردد، دریافت‌ و بر اساس‌ آیین‌نامه‌ای‌ كه‌ به‌ پیشنهاد سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌ و سازمان‌ حفاظت‌ محیط‌زیست‌ و وزارت‌ جهاد سازندگی‌ تهیه‌ و به‌ تصویب‌ هیأت‌ وزیران‌ می‌رسد و مشتمل‌ بر حداكثر میزان‌ كمك‌ها و نحوه‌ اعطای‌ آنهاست‌، در اختیار این‌ سازمان‌ها قرار خواهد گرفت‌.»بنابراین می‌توان گفت در ایران از نظر قانونی هیچ مشكلی برای تأسیس و فعالیت تشكل‌های غیردولتی زیست‌محیطی وجود ندارد. لذاست كه تاسیس و حمایت از فعالیت سازمانهای مردم نهادNGO  به عنوان بهترین پلهای ارتباطی و حلقه های واصل بین مردم، مسئولین و صنایع کاغذ کشور می تواند در شکل گیری، گسترش و جریان یافتن نهضت بازیافت کاغذ در کشور  بیشترین نقش مثبت را ایفا نمایند این نهاد های غیر دولتی در اشاعه فرهنگ در بین شهروندان مهمترين نقش را ايفا مي‌كنند.

لزوم اصلاح الگوی مصرف مواد اولیه و گرایش کارخانه‌هاي توليد خمير و کاغذ به سمت استفاده از کاغذ باطله را در موارد زیر می توان خلاصه کرد:

•      صیانت از جنگلها به عنوان یکی از با ارزش ترین میراث طبیعی  و زیستی کشور

•      کمبود منابع جنگلی و مواد اولیه چوبی برای صنایع خمیر و کاغذ كشور

•       کمبود 700 هزار تن کاغذ در سال طبق آمارهای رسمی (سال 86) که در حال حاضر طبق آمارهای غیر رسمی بیش از یک میلیون تن برآورد می شود

•       افزایش طبیعی میزان تقاضا برای کاغذ به موازات توسعه کشور

•       افزایش میزان تقاضا برای کاغذ و فراورده‌هاي كاغذي در اثر افزایش جمعیت کشور

•       جلوگیری از هدر رفت و  اتلاف کاغذهای باطله به عنوان یکی با ارزشترین زباله ها

•       کاهش روند فزاینده واردات کاغذ و خروج سالانه قریب به یک میلیارد دلار  ارز  از کشور

•       لزوم اتکا به منابع مواد اولیه داخلی در تولید کاغذ و عدم وابستگی به واردات مواد اولیه در مورد کالای استراتژیکی همچون کاغذ

•       پر شدن حداقل بخشی از ظرفیتهای خالی تولید در صنایع کاغذ سازی کشور که با مشکلات تامین ماده اولیه دست به گریبان هستند، این امر موجب ارتقای بهره وری صنایع کاغذ کشور می گردد.( در حال حاضر کارخانجات کشور به طور میانگین با 48 درصد ظرفیت اسمی تولید می کنند).  

•       ایجاد اشتغال مستقیم و غیر مستقیم و اثرات مثبت آن بر اقتصاد ملی

•      جلوگیری از صادرات کاغذ باطله داخلی به کشورهای آسیای شرقی (عمدتا چین وکره جنوبی) و هدایت آن به سمت بازیافت در کارخانه‌هاي داخلی

امروزه سازمانهای غیر دولتی یا همان NGOها در سطح جهان به عنوان پل های ارتباطی بین مردم و دولت و یکی از شاخصه های پیشرفت مدنی جوامع به شمار می روند؛ این سازمانها تشکیلاتی خود جوش، مردمی و دارای ساختاری منسجم با اساسنامه ای مدون هستند که زمینه ای فراهم می کنند تا حضور فعال شهروندان در حل معضلات جامعه و مشارکت آنها در فرآیند تصمیم سازی تحقق یابد.. با درک صحیح از نیازها و خلاءهای امروز جامعه در قالب یک تشکل مدنی در مسیر حل این معضلات و رفع خلاءها گام بر می دارند. اهداف و زمينه فعاليت چنين نهادهايي عبارتند از  فرهنگ سازی در زمینه اصلاح الگوی مصرف ناپایدار کاغذ در کشور، تبیین اهمیت و لزوم بازیافت کاغذ به مردم و مسئولین، حمایت از جنگلها به عنوان یکی از ارزشمندترین میراث طبیعی، تامین مواد اولیه مورد نیاز صنایع خمیر و کاغذ کشور،  ارتباط مستمر، مشاوره و همکاری با نهاد ها، سازمانهای دولتی و خصوصی و صاحبان صنایع خمیر و کاغذ کشور، آموزش و پژوهش، تولید و انتقال علم و فن آوری به کشور و... كه درک صحیح از نیازها و خلاءهای امروز جامعه در قالب یک تشکل مدنی در مسیر حل این معضلات و رفع خلاءها گام بر می دارند.

9. منابع و مراجع

[1] صيادي، كامران و اميري، سعيد؛ بررسي توليد و مصرف كاغذ در ايران. پايان نامه كارشناسي ارشد- دانشگاه تهران، دانشكده منابع طبيعي، 1382. 148صفحه،

[2] افطس، معصومه‌السادات و پژويان، جمشيد؛ تجزيه و تحليل عوامل موثر بر مصرف كاغذ در گروهي از كشورهاي درحال توسعه و توسعه يافته؛ به راهنمايي: پايان نامه (كارشناسي ارشد) دانشگاه علامه طباطبائي، 1375 . 124 صفحه.

[3] ر. رول، ر.یانگ ، ج.رول؛ کاغذ و مواد چند سازه از منابع زراعی (ترجمه) پارساپژوه.د، فائزی پور.م، کبورانی.ع چاپ اول. انتشارات دانشگاه تهران.573 صفحه 1381.

[4] وب سایت انجمن صنفی کارفرمایان صنایع چوب ایران؛ واردات و صادرات کاغذ و انواع چوب‌آلات و اوراق فشرده‌چوبی در سال 1387،  http://www.iranwoodind.com

[5]‌ .برزگر شيري، م. اخلاقي اميري،ز استفاده از پسماند گياهان زراعي براي توليد خمير و كاغذ در كشور اولين همايش ملي كشاورزي پاك ارديبهشت 88 دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان

[6] ابولفتحی،م. حامدی نژاد،ا ؛  روند نوسانات تولید چوب و توسعه صنایع چوب کشور در نیم قرن گذشته. مجموعه مقالات اولین همایش ملی تامین مواد اولیه و توسعه  صنایع چوب و کاغذ کشور، آذر ماه 87، گرگان دانشگاه علوم کشاورزی منابع طبیعی 40 صفحه

[7] محمدي.م. الگوهاي مصرف انرژي در سامانه كشاورزي پايدار, مجله كشاورز, دوره : 25، شماره : 292، فروردين 1383، 12ص.

[8] حسین خانی،حسین. استفاده از منابع سلولزی غیر چوبی برای صنعت چوب و کاغذ مجموعه مقالات اولین همایش ملی تامین مواد اولیه و توسعه  صنایع چوب و کاغذ کشور آذر ماه 87 گرگان 16صفحه

[9] فرزادكيا. م، دالوند. آ، تقديسي. م. ح؛ جنبه هاي اقتصادي و زيست محيطي بازيافت كاغذ و مقوا، دانشگاه علوم پزشكي ايران

[10] علوي مقدم. م.ر؛ بررسي تفاوتهاي مديريت مواد زائد جامد شهري شهرهاي تهران و توكيو، دانشگاه صنعتي اميركبير

[11] دهقاني.م، اعظم.ك، دهقاني فرد.ع؛ بررسي كميت و كيفيت اجزاء خشك موجود در پسماند شهري منطقه 10 شهرداري تهران،

[12] پورعلاقه بندان،ح.ر؛ تفكيك از مبدا در اصفهان، تجربه اي جديد، مدير پژوهشي سازمان بازيافت و تبديل مواد. شهرداري اصفهان

[13] عبدلي،م.ع، جليلي قاضي زاده.م، سميعي فرد.ر؛ ارزيابي پتانسيل بازيافت پسماندهاي روستايي در استان هرمزگان

[14] منصور لكورج.ت، موقرنژاد. ك، استفاده از تكنولوژي آنزيم در فرآوري خمير و كاغذ باطله، مرجع مهندسي شيمي

[15] قاسميان،ع؛  تكنولوژي بازيافت كاغذهاي باطله و ويژگي هاي كيفي فرآورده هاي توليدي، دانشكده منابع طبيعي دانشگاه گرگان،1378، 67صفحه.

[16] آر.دبليو. .مك كيني؛ فناوري بازيافت كاغذ، ترجمه دكتر احمد جهان لتيباري، خسرواني،ا و رحماني نيا، م 1386، 540 ص.

[17] گري اسموك؛ فناوري خمير و كاغذ، ترجمه دكتر سيد احمد ميرشكرايي، نشر آييژ 1381تهران 501 ص

[18] قانون برنامه سوم و چهارم توسعه كشور. فصل پنجم: حفظ محيط زيست      http://www.mefa.gov.ir

 Anon. pulp and paper international – Annual survey, July issues, 1987, 1991, 1992, 1993. [19]  

 Anon. Worldwide Review of Recycled fiber. Jaako Poyry Oy, Helsinki. [20]

Modifying of consumption pattern of lignocellulosic raw material in paper industry of the country by recycling of waste papers

* Rasa – mozhgan                                   *Barzegar shiri - Mostafa

* Asadollah Zadeh – MohammadTaghi           *Bahmani – Aliakbar

*MSc.Student, Dep. of Wood and Paper Sc. & Tech. Gorgan Uni. Of Agri. Sci. and Nat.Res.–Iran

m.rasa2008@yahoo.com

Abstrarct

        Despite of all advancement and accomplishment, today the man in the information and communication technology science paper still are used in classical. Way as strategized goods in executive, training, scientific cultural systems. Dependence of paper industry of the country to natural resources for raw material supplement, lack of forests and annual share of everybody from forest as well as increasing of the need and the demand, necessity of paying attention to forest preservation more that any time are touchable. Introduction and employment of new and sustainable resources at least for partially supplement of raw material of paper industry can be appreciable and helpful. With regard to present capacity of the plant and factories about 400 hundred tons and with taking to account the annually consumption of 17 kg in the country, demand for various papers is more than one million tons and present is supplied by the importing. In this paper with regarding the side issues, executive, economical, technical problem of the waste paper gathering as a effective act in the way of modifying the consumption pattern of lignocellulosic raw material of the paper making factories are investigated, and in the end, as a new approach is suggested to establishing non governmental organization (NGO) and supporting from active organs in the subject of recycling and environment, cultural media for creating of changes and modifying of lignocellulosic raw material of papermaking factories will be prepared strengthened

گرداورنده:

مصطفي برزگرشيري 2     محمد تقي اسد الله­ زاده 1      علي اكبر بهمني 1